Analiza bilansu

Bilans jest to fotografia przedsiębiorstwa, prezentująca jego statyczny obraz.
M. Sierpińska

Bilans jednostki gospodarczej jest zarówno dokumentem księgowym, jak i jednym z elementów sprawozdania finansowego. Sporządzany jest na koniec roku obrotowego, a w szczególnych przypadkach (np.: łączenia, lub dzielenia spółek, klęsk żywiołowych, postawienia jednostki w stan likwidacji, ogłoszenia jej upadłości itp.) również w ciągu roku obrotowego. Dla potrzeb odbiorców sprawozdawczości zewnętrznej lub wewnętrznej jednostki gospodarcze mogą być obciążone dodatkowym obowiązkiem sporządzani bilansu w okresach kwartalnych, miesięcznych, lub ich fragmentów. Bilans jako dokument księgowy stanowi pomost pomiędzy dwoma okresami (latami). Dla kończącego się okresu jest on bilansem końcowym (bilansem zamknięcia), zaś dla rozpoczynającego się okresu jest bilansem początkowym (bilansem otwarcia). Z tego względu szczególne znaczenie dla sporządzania i wykorzystania bilansu ma zasada ciągłości bilansowej oraz zasada równowagi bilansowej. Bilans jako element sprawozdania finansowego jest jego integralną częścią składową i kluczowym źródłem informacji o majątku jednostki i źródłach jego finansowania na określony moment bilansowy (dzień bilansowy). Jest to więc fitografia przedsiębiorstwa, prezentująca jego statyczny obraz. Bilans, jako rachunek statyczny sporządzony na dany moment czasu nie wykazuje strumieni wartości, jakie towarzyszą prowadzonej działalności gospodarczej (koszty, przychody ze sprzedaży itp.), oraz operacjom finansowym na rynku kapitałowym. Ujmuje on natomiast skutki tych procesów i towarzyszących im strumieni wartości, widoczne w zmienionych wartościach aktywów i pasywów bilansu. To znaczy zarówno dzień przed, jak i po dniu bilansowym mogą mieć miejsce operacje gospodarcze, które zmieniają wartości bilansowe. Ogół składników majątkowych przedsiębiorstwa w ujęciu wartościowym określany jest aktywami, które zgodnie z art. 3 pkt 12 ustawy o rachunkowości są to: „kontrolowane przez jednostkę zasoby majątkowe o wiarygodnie określonej wartości, powstałe w wyniku przeszłych zdarzeń, które spowodują w przyszłości wpływ do jednostki korzyści ekonomicznych”. Definicja ta wydaje się nie budzić kontrowersji, ale jej słabością jest brak odniesienia do ryzyka. Z definicji aktywów wynika, że są to:

  • zasoby majątkowe kontrolowane,
  • zasoby o wiarygodnie określonej wartości,
  • zasoby, które spowodują w przyszłości wpływ do jednostki korzyści ekonomicznych.

Kontrolowanie przez jednostkę zasobów majątkowych stanowi warunek konieczny podjęcia funkcji zarządzania tymi aktywami. Jednostka może kontrolować składniki aktywów na podstawie tytułu własności, lub umowy, a zawsze kontroluje składnik z tytułu posiadania do nich tytułu prawnego. Kontrola składnika aktywów nie jest związana z ostatecznym przeniesieniem prawa własności (umowa leasingu finansowego), konieczne jest jednak przeniesienie ryzyka i korzyści. Należy więc zauważyć, że ustawodawca nie wymaga, aby aktywa stanowiły własność lub współwłasność jednostki. Część aktywów ujętych wartościowo, występuje w formie rzeczowej (środki trwałe, materiały, wyroby gotowe), część natomiast można ująć tylko wartościowo (gotówka, należności, papiery wartościowe). Aktywa bilansu uporządkowane są według kryterium płynności, czyli łatwości zamiany na gotówkę. Dlatego aktywa trwałe rozpoczynają, a aktywa pieniężne zamykają bilans. Budowa, tj. struktura majątku (aktywów) stanowi zasadniczą podstawę, mającą wpływ na kształtowanie się sytuacji finansowej przedsiębiorstwa i jego pozycji finansowej. Majątek obrotowy (płynny) przyczynia się bezpośrednio do osiągnięcia zysku dzięki stałym przemianom i wymianom, przynoszącym nadwyżkę środków (zyski). Zgodnie z art. 3 pkt 18 ustawy o rachunkowości przez aktywa obrotowe „rozumie się aktywa jednostki, które w przypadku:

  • aktywów rzeczowych – są przeznaczone do zbycia lub zużycia w ciągu 12 miesięcy od dnia bilansowego lub w ciągu normalnego cyklu operacyjnego właściwego dla danej działalności, jeżeli trwa on dłużej niż 12 miesięcy,
  • aktywów finansowych, – są płatne i wymagalne lub przeznaczone do zbycia w ciągu 12 miesięcy od dnia bilansowego lub od daty ich założenia, wystawienia lub nabycia, albo stanowią aktywa pieniężne,
  • należności krótkoterminowych – obejmują ogół należności z tytułu do-staw i usług oraz całość lub część należności z innych tytułów niezaliczonych do aktywów finansowych, a które stają się wymagalne w ciągu 12 miesięcy od dnia bilansowego,
  • rozliczeń międzyokresowych – trwają nie dłużej niż 12 miesięcy od dnia bilansowego”.

Majątek trwały jest również ważny, ale jego rola w tym procesie ma charakter pośredni. Dlatego też wartość składników należących do obu grup, czyli relacja majątku trwałego do majątku obrotowego, nie jest dla przedsiębiorstwa sprawą obojętną. Przedsiębiorstwom zależy więc na posiadaniu – odpowiednio do istniejących potrzeb – możliwie jak najwięcej środków obrotowych (środków płynnych), przynoszących zyski, a jak najmniej środków trwałych, które tylko pośrednio przyczyniają się do osiągnięcia zysków. Zatem majątku trwałego winno być tylko tyle, ile jest nieodzowne do prowadzenia działalności. Zgodnie z art. 3 pkt 13 ustawy o rachunkowości przez aktywa trwałe „rozumie się aktywa jednostki, które nie są zaliczane do aktywów obrotowych. Można więc powiedzieć, że aktywami trwałymi są aktywa, które dostarczają przedsiębiorstwu korzyści przez okres dłuższy niż 12 miesięcy oraz dłuższy, niż normalny cykl operacyjny”.

Majątek przedsiębiorstwa może pochodzić z różnych, własnych i obcych, źródeł finansowania. W przeciwieństwie do aktywów, które mogą mieć postać nie tylko wartościową, ale i rzeczową, źródła finansowania majątku, określone w bilansie pasywami, występują jedynie w ujęciu wartościowym i są uporządkowane według kryterium pilności ich zwrotu (wymagalności), tj. obowiązku spłaty (poczynając od nie wymagających spłaty kapitałów (funduszy) powierzonych i wypracowanych, poprzez zobowiązania długoterminowe, a kończąc na zobowiązaniach o natychmiastowym terminie spłaty. Wśród źródeł pochodzenia środków, z jakich mogą być finansowane zasoby majątkowe (aktywa) znajdujące się pod kontrolą jednostki wyróżnia się przede wszystkim: kapitał (fundusz) własny oraz zobowiązania i rezerwy na zobowiązania. Kapitał własny rozumiany, jako część pasywów odpowiadająca kwotowo wartości aktywów netto (art. 3 pkt 29 ustawy o rachunkowości), lub udział w posiadanych aktywach po odjęciu wszystkich zobowiązań. Zobowiązania to (art. 3 pkt 20 ustawy o rachunkowości) „wynikający z przeszłych zdarzeń obowiązek wykonania świadczeń o wiarygodnie określonej wartości, które spowodują wykorzystanie już posiadanych lub przyszłych aktywów jednostki”. Innymi słowy zobowiązania określają, jak zmniejszają się korzyści ekonomiczne jednostki w związku z wypełnianiem tych świadczeń.

Schemat 1. Struktura bilansu

Struktura bilansu

Źródło: Opracowanie własne na podstawie: Rachunkowość finansowa z uwzględnieniem MSSF, redaktor naukowy Z. Messner, PWN, Warszawa 2007, s. 514.

Pełny zakresy informacji wykazywanych w bilansie, o którym mowa w art. 45 ustawy o rachunkowości, dla innych jednostek niż banki, zakłady ubezpieczeń i zakłady reasekuracji jest dostępny do wglądu w załączonej Ustawie o rachunkowości (zobacz). Przedstawiony poniżej bilans analityczny został skorygowany do pozycji niezbędnych i najczęściej wykorzystywanych w analizie finansowej, lecz na życzenie Zamawiającego i ze względu na szczególne wymagania analityczne, autor analizy dostosowuje zakres informacji zawarty w bilansie do potrzeb analitycznych i oczekiwań Zamawiających, by pominąć informacje drugorzędne, a skupić uwagę na najistotniejszych obszarach działalności przedsiębiorstwa. Oczywiście, w celu zwiększenia przejrzystości otrzymanych wyników można skorygować prezentację, ograniczając się wyłącznie do pozycji zawierających istotne, ze względów analitycznych dane majątkowe, czy kapitałowe. Każdorazowo autor prac analitycznych załącza strukturę wybranych podgrup bilansu w postaci liczbowej oraz graficznej, przedstawionej na załączonych przykładowych wykresach nr 2 i 4. Autor strony analizuje kolejne pozycje bilansu metodą dedukcji „od ogółu do szczegółu”, stawiając każdorazowo pytanie: dlaczego? W pierwszej kolejności autor strony poddaje badaniu czynniki najważniejsze, które miały istoty wpływ na wielkość lub zmianę wyniku, przechodząc do badań szczegółowych, obejmujące wyniki cząstkowe. Taka metoda badawcza pozwala na pomijanie pozycji nieistotnych lub mało istotnych.

Analiza bilansu każdorazowo składa się z następujących obliczeń:

  • średnia arytmetyczna wartość w analizowanym okresie,
  • odchylenie o podstawie łańcuchowej: Ot1 – Ot-1, Ot2 – Ot1, Ot3 – Ot2,
  • odchylenie o podstawie stałej: Otn – Ot0,
  • średnia arytmetyczna wartość odchylenia,
  • dynamika o podstawie łańcuchowej: it1 : it-1 x 100,
  • dynamika o podstawie stałej: itn : it0 x 100,
  • średnia arytmetyczna dynamika w analizowanym okresie,
  • struktura sprawozdania, dostosowana indywidualnie do sprawozdania: at1 : at0 x 100,
  • średnia arytmetyczna struktura w analizowanym okresie,
  • zmiana struktury o podstawie łańcuchowej w analizowanym okresie: at1 – at0,
  • zmiana struktury o podstawie stałej w analizowanym okresie: atn – at0.


Praktyczne zastosowanie przedstawionych obliczeń można zobaczyć w przykładowej analizie finansowej spółki „Przykład” S.A. – zobacz

A K T Y W A

A. Aktywa trwałe

I. Wartości niematerialne i prawne
II. Rzeczowe aktywa trwałe
III. Należności długoterminowe
1. Od jednostek powiązanych
2. Od pozostałych jednostek, w których jednostka posiada zaangażowanie w kapitale
3. Od pozostałych jednostek
IV. Inwestycje długoterminowe
V. Długoterminowe rozliczenia międzyokresowe

B. Aktywa obrotowe

I. Zapasy
II. Należności krótkoterminowe
1. Od jednostek powiązanych
……a) z tytułu dostaw i usług, w okresie spłaty:
………– do 12 miesięcy
………– powyżej 12 miesięcy
2. Od pozostałych jednostek, w których jednostka posiada zaangażowanie w kapitale
……a) z tytułu dostaw i usług, w okresie spłaty:
………– do 12 miesięcy
………– powyżej 12 miesięcy
3. Od pozostałych jednostek
……a) z tytułu dostaw i usług w okresie spłaty:
………– do 12 miesięcy
………– powyżej 12 miesięcy
III. Inwestycje krótkoterminowe
1. Krótkoterminowe aktywa finansowe
……c) środki pieniężne i inne aktywa pieniężne
………– środki pieniężne w kasie i na rachunkach
IV. Krótkoterminowe rozliczenia międzyokresowe

C. Należne wpłaty na kapitał (fundusz) podstawowy

D. Udziały (akcje) własne

Razem Aktywa (A + B + C + D)

P A S Y W A

A. Kapitał własny

I. Kapitał (fundusz) podstawowy
II. Kapitał (fundusz) zapasowy
III. Kapitał (fundusz) z aktualizacji wyceny
IV. Pozostałe kapitały (fundusze) rezerwowe
V. Zysk (strata) z lat ubiegłych
VI. Zysk (strata) netto
VII. Odpisy z zysku netto w ciągu roku obrotowego

B. Zobowiązania i rezerwy na zobowiązania

I. Rezerwy na zobowiązania
II. Zobowiązania długoterminowe
1. Wobec jednostek powiązanych
2. Wobec pozostałych jednostek, w których jednostka posiada zaangażowanie w kapitale
3. Wobec pozostałych jednostek
……a) kredyty i pożyczki
III. Zobowiązania krótkoterminowe
1. Wobec jednostek powiązanych
……a) z tytułu dostaw i usług, w okresie wymagalności:
………– do 12 miesięcy
………– powyżej 12 miesięcy
2. Wobec pozostałych jednostek, w których jednostka posiada zaangażowanie w kapitale
……a) z tytułu dostaw i usług, w okresie wymagalności:
………– do 12 miesięcy
………– powyżej 12 miesięcy
3. Wobec pozostałych jednostek
……a) kredyty i pożyczki
……d) z tytułu dostaw i usług, w okresie wymagalności:
………– do 12 miesięcy
………– powyżej 12 miesięcy
IV. Rozliczenia międzyokresowe

Razem Pasywa (A + B)

W Polsce wzory bilansu są ujednolicone przez ustawę o rachunkowości, co przesądza o układzie i metodzie sporządzania bilansu. Poszczególne składniki aktywów i pasywów są ujmowane w bilansie według bieżącej wartości księgowej. Składniki majątku są wyceniane według rzeczywistych cen nabycia, kosztów wytworzenia, wartości nominalnej itp., pomniejszonych o równowartość dotychczasowego zużycia i odpisów aktualizacyjnych. Natomiast salda niektórych kont korygujących wykazuje się w informacji dodatkowej, co umożliwia ustalenie wartości początkowej lub wartości według cen ewidencyjnych odpowiednich składników majątkowych.

Pobierz pdf

Bibliografia

M. Sierpińska, T. Jachna, Ocena przedsiębiorstwa według standardów światowych, PWN, Warszawa 1999, s. 42 – 43.
L. Bednarski, R. Borowiecki, J. Duraj, E. Kurtys, T. Waśniewski, B. Wersty, Analiza ekonomiczna przedsiębiorstwa, Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej we Wrocławiu, Wrocław 2003, s. 89.
J. Matuszewicz, P. Matuszewicz, Rachunkowość od podstaw, Finans – Serwis, Warszawa 2002, s. 376 – 378.
D. Wędzki D., Analiza wskaźnikowa sprawozdania finansowego – Tom 1. Sprawozdanie finansowe, Oficyna a Wolters Kluwer business, 2009, s. 52 – 53.
B. Pomykalska, P. Pomykalski, Analiza finansowa przedsiębiorstwa, PWN, Warszawa 2007, s. 38 – 40.
Redaktor naukowy Z. Messner, Rachunkowość finansowa z uwzględnieniem MSSF, PWN, Warszawa 2007, s. 476.