Analiza rachunku zysków i strat – wariant kalkulacyjny

Osiąganie korzystnego wyniku finansowego jest głównym celem jednostek prowadzących działalność gospodarczą.
W. Gabrusewicz

Rachunek zysków i strat (rachunek wyników) jest źródłem informacji o wyniku finansowym jednostki gospodarczej w danym okresie (zwykle roku). Stanowi on więc różnicę wszystkich osiągniętych przychodów oraz wszystkich poniesionych kosztów, po uwzględnieniu obciążeń z tytułu podatku dochodowego. Rachunek zysków i strat (wyników) jest, obok bilansu, jednym z najważniejszych elementów sprawozdania finansowego sporządzanych przez przedsiębiorstwa. Jednak w odróżnieniu od bilansu, który prezentuje majątek przedsiębiorstwa i źródła jego finansowania w określonym momencie, rachunek wyników jest rodzajem filmu, który w miarę upływu czasu i trwania działalności eksploatacyjnej rejestruje tworzenie się wyniku finansowego (zysku ewentualnie straty) przedsiębiorstwa. Rachunek wyników, operując wielkościami strumieniowymi, grupuje więc wszystkie przychody uzyskiwane ze sprzedaży dóbr i usług wyprodukowanych przez przedsiębiorstwa, przychody ze sprzedaży towarów w ramach prowadzonej działalności handlowe, przychody z operacji finansowych i inne ich rodzaje oraz odpowiadające tym rodzajom działalności koszty i straty. W rachunku zysków i strat przedstawia się wielkość, rodzaj, elementy składowe wyniku finansowego osiągniętego w okresie sprawozdawczym przez jednostkę gospodarczą oraz sposób ustalenia tego wyniku. Koncepcja rachunku zysków i strat opiera się na przeciwstawianiu przychodom osiągniętym w okresie (najczęściej roku obrotowym) kosztów ich uzyskania, tzn. kosztów związanych z przychodami i kosztów dotyczących danego okresu. Przez przychody i zyski rozumie się (art. 3 pkt 30 ustawy o rachunkowości) „uprawdopodobnione powstanie w okresie sprawozdawczym korzyści ekonomicznych, o wiarygodnie określonej wartości, w formie zwiększenia wartości aktywów, albo zmniejszenia wartości zobowiązań, które doprowadzą do wzrostu kapitału własnego lub zmniejszenia jego niedoboru w inny sposób niż wniesienie środków przez udziałowców lub właścicieli”. Z kolei przez koszty i straty rozumie się „uprawdopodobnione zmniejszenia w okresie sprawozdawczym korzyści ekonomicznych, o wiarygodnie określonej wartości, w formie zmniejszenia wartości aktywów, albo zwiększenia wartości zobowiązań i rezerw, które doprowadzą do zmniejszenia kapitału własnego lub zwiększenia jego niedoboru w inny sposób niż wycofanie środków przez udziałowców lub właścicieli”. Wynik finansowy wykazany w rachunku zysków i strat jest wynikiem memoriałowym. W związku z czym, najistotniejszy wpływ na wynik finansowy ma  zasada memoriałowa oraz zasada współmierności. Rachunek zysków i strat ma ściśle ustaloną, przejrzystą strukturę, dzięki której prezentowane są informacje o elementach wyniku finansowego. Można go sporządzać w dwóch formach: drabinkowej, dwustronnej tabelarycznej, tzw. kontowej. Forma drabinkowa polega na wykazywaniu naprzemiennie przychodów i kosztów w kolejności segmentów działalności i etapów wyniku finansowego. W uor przyjęta jest wyłącznie forma drabinkowa. Przedstawione wyniki odpowiadają czterem segmentom działalności:

  • podstawowej działalności operacyjnej (sprzedaży) obejmującej przychody i koszty związane z podstawową (wymienioną w statucie) działalnością przedsiębiorstwa,
  • pozostałej działalności operacyjnej grupującej przychody i koszty różnych form aktywności niezwiązanych bezpośrednio i stale z podstawową działalnością operacyjną,
  • działalności inwestycyjnej i finansowej, w której przychody i koszty związane są z inwestowaniem (w rozumieniu rzeczowym i finansowym) oraz finansowaniem działalności przedsiębiorstwa,
  • obciążeń wyniku finansowego obejmujących podatek dochodowy i wypłaty z zysku po opodatkowaniu.

Schemat 1. Tworzenie wyniku finansowego w wariancie kalkulacyjnym

Tworzenie wyniku finansowego w wariancie kalkulacyjnym

Źródło: Opracowano na podstawie M. Sierpińska, D. Wędzki, Zarządzanie płynnością finansową w przedsiębiorstwie, PWN Warszawa 1997, s. 28.

Powyższe segmenty działalności są inaczej prezentowane w zakresie działalności operacyjnej, w zależności od rodzaju rachunku zysków i strat. Można go sporządzić w wariancie: kalkulacyjnym oraz porównawczym. W wariancie kalkulacyjnym (funkcjonalnym) koszty klasyfikuje się zgodnie z przyporządkowaniem do działu/rodzaju działalności, jako koszty sprzedanych produktów, towarów i materiałów, lub koszty sprzedaży czy ogólnego zarządu. Jako wymóg minimum w tym przypadku przedsiębiorstwo musi ujawnić koszt własny sprzedaży oddzielnie od innych kosztów. Podział kosztów na poszczególne działy rodzaje działalności może wymagać arbitralnego rozliczania i wiąże się w dużej mierze z oceną subiektywną. Zastosowanie przez podmiot określonego wariantu często wynika z wykorzystanego nakładu ewidencji kosztów w zależności od tego, która forma dostarcza bardziej wiarygodnej i przydatnej informacji o kosztach. Wariant kalkulacyjny rachunku zysków i strat mogą sporządzać podmioty gospodarcze ewidencjonujące ponoszone koszty:

  • tylko w układzie funkcjonalno – kalkulacyjnym (konta zespołu 5 planu kont),
  • jednocześnie w układzie rodzajowym i układzie funkcjonalno – kalkulacyjnym (zespołu 4 i 5 planu kont).
    Jednakże wartość ogółem przychodów i kosztów w obu wariantach jest identyczny, a zatem wykazywany wynik ze sprzedaży jest taki sam.

Przedstawiony analityczny rachunek zysków i strat w wersji kalkulacyjnej, został dostosowany do potrzeb analizy. Pełny zakresy informacji wykazywanych w rachunku zysków i strat w wariancie kalkulacyjnym, o którym mowa w art. 45 Ustawy o rachunkowości, dla innych jednostek niż banki, zakłady ubezpieczeń i zakłady reasekuracji jest dostępny do wglądu w załączonej Ustawie o rachunkowości (zobacz). Zakresy zmian został opisany w punktach 1 – 5. Zamysłem autora strony było przedstawienie maksymalnie dużo informacji zawartych w rachunku, w związku z czym, prezentowany rachunek został skorygowany i uzupełniony, lecz na życzenie Zamawiającego i ze względu na szczególne wymagania analityczne, autor dostosowuje zakres informacji zawarty w rachunku do potrzeb analitycznych i oczekiwań Zamawiającego, by pominąć informacje drugorzędne, a skupić uwagę na najistotniejszych obszarach działalności przedsiębiorstwa. Każdorazowo autor prac analitycznych załącza strukturę wybranych podgrup rachunku zysków i strat w postaci liczbowej oraz graficznej, przedstawionej na załączonych przykładowych wykresach nr 1 i 2. Autor strony analizuje kolejne pozycje rachunku metodą dedukcji (od ogółu ⇒ do szczegółu), stawiając każdorazowo pytanie: dlaczego? Pozwala to na pomijanie pozycji nieistotnych lub mało istotnych.

Dla celów analitycznych w przedstawionym rachunku zostały dodane pozycje:

  1. Przychody ogółem – by móc uchwycić łączną ilość generowanych przychodów z całej działalności przedsiębiorstwa (podstawowej, pozostałej, finansowej i nadzwyczajnej) i porównać ją z innymi przedsiębiorstwami działającymi w danej branży, oraz jako wartość bazowa do wyliczenia struktury kolejnych pozycji przychodów z rachunku zysków i strat.
  2. Koszty ogółem – by móc uchwycić łączną ilość generowanych kosztów z całej działalności przedsiębiorstwa (podstawowej, pozostałej, finansowej i nadzwyczajnej) i porównać ją z innymi przedsiębiorstwami działającymi w danej branży oraz jako wartość bazowa do wyliczenia struktury kolejnych pozycji kosztów z rachunku zysków i strat.
  3. Razem koszty działalności operacyjnej – ze względu na ujednolicenie poziomu pozycji kosztów działalności operacyjnej w obu wariantach rachunku zysków i strat (porównawczej i kalkulacyjnej), gdzie w wersji porównawczej występują koszty rodzajowe, a w wersji kalkulacyjnej: koszty wytworzenia sprzedanych produktów, wartość sprzedanych towarów i materiałów oraz koszty sprzedaży i ogólnego zarządu i swobodne porównywanie otrzymanych wyników oraz jako źródło danych analizy wskaźnikowej, w której niejednokrotnie wykorzystywana jest ta pozycja.
  4. Wynik pozostałej działalności operacyjnej – jako wynik poziomu rachunku zysków i strat wypracowany tylko na pozostałej działalności operacyjnej.
  5. Wynik działalności finansowej – jako wynik poziomu rachunku zysków i strat wypracowany tylko na pozostałej działalności finansowej.

Analiza rachunku zysków i strat składa się z następujących obliczeń:

  • średnia arytmetyczna wartość w analizowanym okresie,
  • odchylenie o podstawie łańcuchowej: Ot1 – Ot-1, Ot2 – Ot1, Ot3 – Ot2,
  • odchylenie o podstawie stałej: Otn – Ot0,
  • średnia arytmetyczna wartość odchylenia,
  • dynamika o podstawie łańcuchowej: it1 : it-1 x 100,
  • dynamika o podstawie stałej: itn : it0 x 100,
  • średnia arytmetyczna dynamika w analizowanym okresie,
  • struktura sprawozdania, dostosowana indywidualnie do sprawozdania: at1 : at0 x 100,
  • średnia arytmetyczna struktura w analizowanym okresie,
  • zmiana struktury o podstawie łańcuchowej w analizowanym okresie: at1 – at0,
  • zmiana struktury o podstawie stałej w analizowanym okresie: atn – at0.


Praktyczne zastosowanie przedstawionych obliczeń można zobaczyć w przykładowej analizie finansowej spółki „Przykład” S.A. – zobacz

Pięć poziomów analizy rachunku zysków i strat

1. Poziom działalności ogółem

– Przychody i zyski ogółem
– Koszty i straty ogółem

2. Poziom podstawowej działalności operacyjnej – sprzedaż

A. Przychody netto ze sprzedaży, w tym:
……– od jednostek powiązanych
I. Produktów
II. Towarów i materiałów
B. Koszty sprzedanych produktów towarów materiałów, w tym:
……– jednostkom powiązanym
– Razem koszty działalności operacyjnej
I. Koszty wytworzenia sprzedanych produktów
II. Wartość sprzedanych towarów i materiałów
C. Zysk (strata) brutto ze sprzedaży
D. Koszty sprzedaży
E. Koszty ogólnego zarządu
F. Zysk (strata) netto ze sprzedaży

3. Poziom pozostałej działalności operacyjnej

Wynik pozostałej działalności operacyjnej
G. Pozostałe przychody operacyjne
H. Pozostałe koszty operacyjne
I. Zysk (strata) z działalności operacyjnej

4. Poziom działalności finansowej

Wynik działalności finansowej
J. Przychody finansowe
K. Koszty finansowe
I. Odsetki, w tym:
……– dla jednostek powiązanych

5. Poziom wynikowy

L. Zysk (strata) brutto
M. Podatek dochodowy
N. Pozostałe obowiązkowe (zmniejszenia) zwiększenia zysku
O. Zysk (strata) netto

Pobierz pdf

Bibliografia

M. Sierpińska, T. Jachna, Ocena przedsiębiorstwa według standardów światowych, PWN, Warszawa 1999, s. 62.
Redaktor naukowy Z. Messner, Rachunkowość finansowa z uwzględnieniem MSSF, PWN, Warszawa 2007, s.479 – 482 .
B. Pomykalska, P. Pomykalski, Analiza finansowa przedsiębiorstwa, PWN Warszawa 2007, s. 43; 50.
D. Wędzki D., Analiza wskaźnikowa sprawozdania finansowego – Tom 1. Sprawozdanie finansowe, Oficyna a Wolters Kluwer business, 2009, s. 186.