Analiza sprawności działania

Analiza sprawności zarządzania odpowiada na pytanie, czy przedsiębiorstwo jest dobrze, efektywnie zarządzane?”
D. Wędzki

Analiza sprawności działania (zarządzania) zawiera standardowy zestaw wskaźników, umożliwiający ocenę różnych aspektów działalności przedsiębiorstwa. W praktyce kierownictwo przedsiębiorstwa będzie dobierać taki zestaw wskaźników, który będzie dostosowany do specyfiki branży i najlepiej zobrazuje działalność ocenianego przedsiębiorstwa. Analizę tę „można je traktować jako syntetyczną miarę wszystkich efektów i wysiłków podejmowanych w przedsiębiorstwie, jak też szczegółowych, operacyjnych problemów, z którymi kadra zarządzająca spotyka się na co dzień. (…) Ocena płynności finansowej, wypłacalności finansowej oraz rentowności odnosi się zatem do tej analizy. Aby bowiem być wypłacalnym w krótkim i długim okresie oraz odnosić korzyści z prowadzonej działalności, trzeba właściwie zarządzać przedsiębiorstwem jako całością i poszczególnymi jego elementami” [1]. Analiza sprawności działania informuje o sprawności kierownictwa przedsiębiorstwa, co do efektywności wykorzystania posiadanych zasobów. Zestaw wskaźników sprawności działania został podzielony na trzy spójne grupy sprawności zarządzania tj.: kosztochłonności, rotacji i stopnia sfinansowania przyrostu zasobów. Wyniki analizowanych wskaźników można analizować z perspektywy czasu oraz porównywać z wynikami wskaźników działających w danej branży, najlepiej lidera w branży. Uzupełnieniem wyników sprawności działania (zarządzania) są wyniki wskaźników z grupy sprawności pracy.

Analiza kosztochłonności przychodów

Pierwszą grupę stanowią wskaźniki informujące o udziale kosztów na kolejnych poziomach rachunku zysów i strat.

1. Wskaźnik poziomu kosztów ogółem:

koszty ogółem
—————————————- x 100
przychody ogółem

Najbardziej syntetycznym wskaźnikiem z tej grupy, informującym o wysokości jednostki kosztów ogółem w relacji do jednostki wypracowanych przychodów ogółem, jest wskaźnik poziomu kosztów ogółem. Odpowiada on na pytanie: ile kosztów pochłonęło wypracowanie jednej jednostki przychodów? Wskaźnik ten zawiera w sobie wszystkie poziomy działalności przedsiębiorstwa (działalność podstawową – sprzedaż, działalność pozostałą, finansową i nadzwyczajną). W związku z czym, aby poznać źródła i przyczyny otrzymanego wyniku na kolejnych poziomach działalności, należy skorzystać z wyników otrzymanych ze wskaźników znajdujących się w dalszej części strony. Wskaźnik ten stanowi pierwszy krok w dochodzeniu do źródeł nadmiernych kosztów, bądź nieoczekiwanych przychodów. Dla pełnego zrozumienia przyczyn, należy każdorazowo badać wszystkie odchylenia negatywne, ale i pozytywne.

2. Wskaźnik poziomu kosztów działalności operacyjnej:

koszty działalności operacyjnej
————————————————————- x 100
przychody netto ze sprzedaży

Wskaźnik poziomu kosztów działalności operacyjnej zawęża zakres informacji o poziomie wykorzystania jednostki kosztów do wypracowania jednostki przychodów, wyłącznie do podstawowej (statutowej) działalności operacyjnej – sprzedaży. Jest to jeden z kluczowych wskaźników poziomu kosztów, ponieważ informuje on o sprawności zarządzania na poziomie działalności podstawowej, do której przedsiębiorstwo zostało powołane, i która przesądza o jego przyszłości. Zdarza się, iż kierownictwo przedsiębiorstw, by pokazać dodatni wynik finansowy netto, przeprowadza operacje gospodarcze i finansowe na pozostałych poziomach działalności, zniekształcając tym samym źródło osiągniętego zysku netto. Oczywiście w sytuacjach trudnych, wymagających takowych działań jest to zrozumiałe i akceptowalne. Jednakże należy mieć takie informacje na uwadze i bacznie się im przyglądać, ponieważ wspieranie się na pozostałej działalności operacyjnej, czy finansowej może być krótkotrwałe, a nawet jednorazowe i przynosić więcej szkody, jak pożytku. Zdrowe przedsiębiorstwo winno wypracowywać dodatni wynik finansowy na podstawowej działalności operacyjnej, do której zostało powołane, a wszystkie odstępstwa od tej reguły, oznaczają zachwianie podstawami finansowymi przedsiębiorstwa i narażają go na poważne zagrożenie upadłością.

3. Wskaźnik poziomu kosztu produktów:

koszty wytworzenia sprzedanych produktów
—————————————————————————– x 100
przychody netto ze sprzedaży produktów

Wskaźnik poziomu kosztu produktów informuje o wysokości kosztów zaangażowanych w wypracowanie jednej jednostki przychodów ze sprzedaży produktów. Interpretacja tego wskaźnika ogranicza się wyłącznie do działalności produkcyjnej. Jeżeli główną działalnością przedsiębiorstwa jest produkcja, to wysokość tego wskaźnika nie powinna przekraczać 100%. Oznacza to, że koszt wytworzenia sprzedanych produktów nie pochłania wygenerowanych przychodów netto z ich sprzedaży. Analogicznie, jak w przypadku wskaźnika poziomu kosztów działalności operacyjnej. Natomiast, jeżeli przedsiębiorstwo zajmuje się głównie handlem (sprzedażą towarów), mogą być tolerowane pewne odchylenia od wskazanych wzorców.

4. Wskaźnik poziomu kosztu towarów:

wartość sprzedanych towarów i materiałów
————————————————————————————- x 100
przychody netto ze sprzedaży towarów i materiałów

Interpretacja wskaźnika poziomu kosztów towarów i materiałów ogranicza się wyłącznie do działalności handlowej. W przedsiębiorstwach produkcyjnych dość często zdarza się, iż oprócz produkcji podstawowej, której interpretacją będzie wskaźnik nr 3, przedsiębiorstwo prowadzi działalność handlową. I to właśnie z tej działalności będzie określany poziom kosztów towarów. Czyli, wartość sprzedanych towarów i materiałów w relacji do przychodów netto ze sprzedaży towarów i materiałów. Jeżeli przedsiębiorstwo nie prowadzi działalności produkcyjnej, a zajmuje się wyłącznie działalnością handlową, to wysokość tego wskaźnika nie powinna przekraczać 100%. Wówczas oznacza to, że koszt zakupu sprzedanych towarów i materiałów nie pochłania wygenerowanych przychodów netto z ich sprzedaży. W przeciwnym razie mogą pojawić się pewne odchylenia od przyjętych wzorców, jednakże nie powinny one występować w dłuższym okresie, ponieważ będzie to oznaczać nieefektowne wykorzystanie zasobów i prowadzić do niepotrzebnych strat.

5. Wskaźnik poziomu kosztów zmiennych:

koszty zmienne
——————————————————- x 100
przychody netto ze sprzedaży

Wskaźnik poziomu kosztów zmiennych „informuje, ile złotych operacyjnych kosztów zmiennych przypada na przychody ze sprzedaży. Pokazuje też, jaką część lub jaki procent tych przychodów stanowią koszty zmienne. Pozwala on wyodrębnić tę część kosztów, która rośnie lub maleje liniowo wraz ze zmianą sprzedaży, a także wyliczyć marżę pokrycia na potrzeby oceny rentowności” [2]. Oczekiwanym poziomem tego wskaźnika byłby jak najniższa jego wartość, aby pozostało jak najwięcej do zaspokojenia kosztów stałych. Jednakże, o wysokości poziomu marży pokrycia decyduje również przyjęta polityka przychodów ze sprzedaży (jakości / ilości), i plasująca przedsiębiorstwo na danej pozycji strategicznej w rynku. Wysokość wskaźnika poziomu kosztów zmiennych uzależniona jest również bezpośrednio od przyjętej metody wyodrębnienia kosztów zmiennych (księgowy, uproszczony), czyli porównując wysokość tego wskaźnika pomiędzy dwoma przedsiębiorstwami, należy być bardzo ostrożnym i należy odpowiedzieć na pytanie: czy w polityce rachunkowości danego przedsiębiorstwa przyjęto taką samą metodę wyodrębnienia kosztów zmiennych? W związku z powyższym, najbezpieczniejszym jest porównanie wysokości tego wskaźnika w czasie.

6. Wskaźnik poziomu pozostałych kosztów operacyjnych:

pozostałe koszty operacyjne
———————————————————— x 100
pozostałe przychody operacyjne

Wskaźnik poziomu pozostałych kosztów operacyjnych informuje o działalności przedsiębiorstwa na poziomie działalności pozostałej. Czyli, wszystkie odstępstwa od oczekiwanych wzorców będą tolerowane w większym stopniu, niż na działalności podstawowej, choć wszystkie duże odstępstwa od granicy 100%, będą się przekładały na wysokość wskaźnika poziomu kosztów ogółem i będą zniekształcać osiągnięte wyniki netto. Trudno określić optymalny poziom tego wskaźnika, zdaniem autora strony winien oscylować w okolicy 100%, a wszystkie znaczne odstępstwa powinny być szczegółowo wyjaśniane. Chyba, że wartość tych odstępstw nie jest duża. Mogą się zdarzyć sytuacje, gdzie procentowa różnica będzie wymagała wyjaśnienia, a wartościowo będzie to niewielki udział w relacji do wartości ogółem i nie będzie miał znaczącego wpływu na działalność ogółem. Aby oszacować skalę wpływu na działalność ogółem, można skorzystać z analizy strukturalnej rachunku zysków i strat.

7. Wskaźnik poziomu kosztów finansowych:

koszty finansowe
——————————————— x 100
przychody finansowe

Interpretacja wskaźnika poziomu kosztów finansowych jest analogiczna jak interpretacja wskaźnika poziomu pozostałych kosztów operacyjnych z tym wyjątkiem, iż dotyczy to kosztów finansowych. Czyli wszelakie duże odstępstwa procentowe od granicy 100%, i znaczącej wartość bezwzględnej, należy wyjaśnić, ponieważ będą się one przyczyniać do zniekształcenia wyniku na działalności ogółem.

8. Wskaźnik poziomu kosztów sprzedaży:

koszty sprzedaży
———————————————————- x 100
przychody netto ze sprzedaży

Wskaźnik poziomu kosztów sprzedaży informuje o relacji kosztów sprzedaży do przychodów ze sprzedaży. Oznacza to, iż naturalną sytuacją byłoby, gdyby wysokość tego wskaźnika malała wraz ze wzrostem przychodów ze sprzedaży. Ponieważ koszty sprzedaży są w większości kosztami stałymi, (czyli niezależnymi od wartości sprzedaży). Niestety, malejąca wartość sprzedaży będzie powodowała wzrost wartości tego wskaźnika, niezależnie od wartości samych kosztów sprzedaży. W związku z powyższym, przy ostatecznej interpretacji tego wskaźnika należy wziąć pod uwagę oba czynniki wpływające na wartość tego wskaźnika.

9. Wskaźnik poziomu kosztów ogólnego zarządu:

koszty zarządu
———————————————————- x 100
przychody netto ze sprzedaży

Wskaźnik poziomu kosztów ogólnego zarządu winien reagować analogicznie jak wskaźnik poziomu kosztów sprzedaży, czyli wysokość tego wskaźnika powinna zmniejszać się wraz ze wzrostem przychodów ze sprzedaży. Ponieważ koszty zarządu są w większości kosztami stałymi, (czyli niezależnymi od wartości sprzedaży). Niestety, malejąca wartość przychodów ze sprzedaży będzie powodowała wzrost wartości tego wskaźnika, niezależnie od wartości samych kosztów zarządu. W związku z powyższym, należy mieć na uwadze źródło zmiany powyższych dwóch wskaźników, czy przyczyną ich zmiany są wzrastające koszty zarządu / sprzedaży, czy malejąca wartość przychodów ze sprzedaży, przy niezmiennych kosztach zarządu / sprzedaży.

Analiza obrotowości (rotacji) zasobów

Wskaźniki obrotowości informują o intensywności wykorzystania posiadanych zasobów majątkowych. „Ich istotą jest rozpatrywanie relacji między odpowiednim wskaźnikiem dynamicznym (licznik), wyrażającym przychód ze sprzedaży, a wskaźnikiem statycznym (mianownik), wyrażającym przeciętny stan zaangażowanych w działalność zasobów majątkowych. Taka relacja w warunkach działalności produkcyjnej jest określana także, jako wskaźnik produktywności aktywów. Relacja odwrotna jest nazywana wskaźnikiem zaangażowania aktywów (…) Na ocenę pozytywną zasługuje wyższy poziom lub tendencja rosnąca wskaźnika obrotowości (produktywności) aktywów ewentualnie niższy poziom lub tendencja malejąca wskaźnika zaangażowania aktywów. Świadczy to o wyższej efektywności wykorzystania zasobów. Efektywność ta zależy w szczególności od szybkości obrotu zasobów majątkowych oraz ich struktury wewnętrznej. Określoną wielkość przychodu ze sprzedaży w ujęciu relatywnym można osiągnąć, angażując większe zasoby środków wykazujących stosunkowo wolniejszy obrót w cyklu okrężnym (gospodarowanie ekstensywne) lub też mniejszy stan środków szybko krążących (gospodarowanie intensywne)” [3]. Wysokości otrzymanych wyników można porównać w czasie oraz z innymi przedsiębiorstwami działającymi w danej branży.

10. Wskaźnik rotacji aktywów TAT:

przychody netto ze sprzedaży
——————————————————
stan aktywów razem

Wskaźnik rotacji aktywów (z ang.: Total Assets Turnover) jest najbardziej syntetycznym i najbardziej stabilnym wskaźnikiem z tej grupy. Wysokość tego wskaźnika informuje o obrotowości (produktywności) majątku ogółem. Tak, jak zostało to napisane we wstępnie, wyższa wartość tego wskaźnika informuje intensywniejszym wykorzystaniu majątku ogółem. „Jego wielkość w dużym stopniu zależy od specyfiki branży. Będzie on więc niski w przemysłach o wysokiej kapitałochłonności, wysoki zaś w przemysłach o dużym udziale pracy ludzkiej w procesach produkcyjnych i niskiej kapitałochłonności. Stąd wskaźnik ten jest szczególnie pożyteczny przy porównaniach aktywności gospodarczej dwóch różnych firm tej samej branży” [4].

11. Wskaźnik rotacji środków trwałych:

przychody netto ze sprzedaży
——————————————————
środki trwałe

Wskaźnik obrotowości (rotacji) środków trwałych został ograniczony wyłączenie do środków trwałych i niezależnie od wartości przychodów ze sprzedaży jego wartość będzie wzrastała w czasie, jeżeli amortyzowane środki trwałe nie będą uzupełniane o nowe. „Środki trwałe w tym rachunku ujęte są według wartości netto. Stąd firma dysponująca starym majątkiem, który został w dużym stopniu zamortyzowany, będzie wykazywała rotację wyższą niż firma w stosunku do niej konkurencyjna, posiadająca nowszy, mniej zamortyzowany majątek. Pomimo to pozycja konkurencyjna będzie lepsza niż firmy ocenianej, gdyż jego środki trwałe są nowocześniejsze. Wykorzystanie wskaźnika rotacji środków trwałych w systemie oceny jest szczególnie istotne dla firm, w których środki trwałe stanowią ważny element majątku. Ma natomiast małe znaczenie w firmach, w których sprzedaż w mniejszym stopniu zależy od wielkości środków trwałych zaangażowanych w ich działalność (np. firmy usługowe)” [5].

12. Wskaźnik rotacji rzeczowych aktywów trwałych:

przychody netto ze sprzedaży
——————————————————
rzeczowe aktywa trwałe

Wskaźnik rotacji rzeczowych aktywów trwałych daje pogłębione informacje o wydajności środków trwałych ograniczając się wyłącznie od pozycji rzeczowych aktywów trwałych. W związku z czym, jego interpretacja będzie analogiczna, jak wskaźnika powyżej.

13. Wskaźnik rotacji aktywów obrotowych:

przychody netto ze sprzedaży
——————————————————–
aktywa obrotowe

Interpretacja wskaźnika obrotowości (rotacji) aktywów obrotowych jest zbieżna z ogólną zasadą maksymalizacji wykorzystania majątku (zarządzanie intensywne), z tą jednak różnicą, że majątek obrotowy jest wartością mniej stabilną od np. środków trwałych i można nią w większym stopniu manipulować. Wartość tego wskaźnika określa szybkość obrotu aktywów czynnych przedsiębiorstwa. W związku z czym, im wyższa jest wartość tego wskaźnika, tym w większym stopniu wykorzystywany jest majątek obrotowy. Dla ustabilizowania wartości otrzymanego wyniku tego wskaźnika można uśrednić wartość majątku obrotowego na przestrzeni badanego okresu. „Badanie wskaźników rotacji majątku obrotowego ma szczególne znaczenie w tych przedsiębiorstwach, w których majątek ten stanowi podstawowy zasób majątkowy firmy. Mniejsze znaczenie ma natomiast w firmach, gdzie przeważającą część aktywów stanowi majątek trwały” [6].

14. Wskaźnik rotacji zapasów:

przychody netto ze sprzedaży
——————————————————–
zapasy

Wskaźnik rotacji zapasów informuje o ilości odtworzeń stanu zapasów z przychodów uzyskanych ze sprzedaży w danym okresie rozrachunkowym. Wzrost wartości tego wskaźnika informuje o poprawiającej się gospodarności zapasami, co pozytywnie wpływa na obniżenie kosztów zamrożenia środków w nadmiernie nagromadzonych zapasach, magazynowania tych zapasów oraz obniża ryzyko utraty wartości użytkowych zapasów.

15. Wskaźnik rotacji należności:

przychody netto ze sprzedaży
——————————————————–
należności

Wskaźnik rotacji należności przedstawia krotność odtwarzania stanu należności w trakcie danego okresu obrotowego. Otrzymana wartość tego wskaźnika w dużej mierze uzależniona jest od przyjętej strategii zarządzania poziomem należności w przedsiębiorstwie. W związku z powyższym, trudno jest określić optymalny poziom tego wskaźnika dla ogółu, gdyż jego wartość będzie dostosowywana indywidualnie do każdego przedsiębiorstwa, ze względu na jego charakter, specyfikę i przyjętą strategię prowadzenia działalności handlowej.

16. Wskaźnik rotacji środków pieniężnych:

przychody netto ze sprzedaży
——————————————————–
środki pieniężne

Ostatnim wskaźnikiem z tej grupy jest wskaźnik obrotowości (rotacji) środków pieniężnych charakteryzujący się najmniej stabilną podstawą, w związku z czym, jego wyniki będą najbardziej rozstrzelone. I w tym wypadku można zastosować uśrednioną wartość środków pieniężnych.

Wskaźniki finansowania przyrostu aktywów

Pozostałe trzy wskaźniki informują o stopniu sfinansowania przyrostu aktywów. Wskaźniki te odpowiadają na pytanie: w jakim stopniu licznik z każdego z poniższych wskaźników przyczynił się do sfinansowania środków trwałych / aktywów razem?

17. Stopień sfinansowania przyrostu rzeczowych aktywów trwałych z amortyzacji:

amortyzacja
——————————————————————- x 100
przyrost rzeczowych aktywów trwałych

Pierwszy z tej grupy wskaźników informuje o stopniu sfinansowani przyrostu rzeczowych aktywów trwałych z amortyzacji. Czyli, w jakim stopniu wartość amortyzacji przyczyniła się do przyrostu rzeczowych aktywów trwałych. Wysokość tego wskaźnika informuje o gospodarowaniu odtworzeniem rzeczowego majątku trwałego przedsiębiorstwa. Jeżeli przyrost rzeczowych aktywów trwałych jest równy wartości amortyzacji oznacza to, że stan rzeczowych aktywów trwałych pozostaje na niezmienionym poziomie. W związku z czym, oczekiwaną wartością tego wskaźnika byłaby wartość nie przekraczająca 100%, co oznaczałoby, że rzeczowe aktywa trwałe przyrastają szybciej, niż są amortyzowane, czyli ich wartość wzrasta.

18. Stopień sfinansowania przyrostu środków trwałych z przepływów pieniężnych:

środki pieniężne + przepływy operacyjne
————————————————————————— x 100
przyrost środków trwałych

Wskaźnik sfinansowania przyrostu środków trwałych z przepływów pieniężnych informuje o stopniu sfinansowania przyrostu środków trwałych z działalności operacyjnej i stanu środków pieniężnych na wybrany dzień. Odpowiada na pytanie: w jakim stopniu działalność operacyjna przyczyniła się do przyrostu majątku trwałego? Wynik tego wskaźnika można porównać w czasie, bądź z wynikami lidera w branży.

19. Stopień sfinansowania aktywów z przepływów pieniężnych:

środki pieniężne + przepływy operacyjne
——————————————————————- x 100
przyrost aktywów razem

Ostatni wskaźnik z tej grupy informuje o stopniu sfinansowania przyrostu majątku ogółem z przepływu środków pieniężnych z działalności operacyjnej i stanu środków pieniężnych na wybrany dzień. Odpowiada na pytanie: w jakim stopniu przepływy z działalności operacyjnej przyczyniły się do przyrostu majątku ogółem?

Pobierz pdf

Bibliografia

[1], [2] D. Wędzki, Analiza wskaźnikowa sprawozdania finansowego, Oficyna a Wolters Kluwer business 2009, s 235; 263.
[3] L. Bednarski, Analiza finansowa w przedsiębiorstwie, PWE, Warszawa 2007, s. 88.
[4], [5], [6] M. Sierpińska, T. Jachna, Ocena przedsiębiorstwa według standardów światowych, PWN Warszawa 1999, s. 97.