Istota kosztów

Koszty mają charakter pierwotny względem przychodów.
W. Gabrusewicz

Przez koszty i straty rozumie się „uprawdopodobnione zmniejszenia w okresie sprawozdawczym korzyści ekonomicznych, o wiarygodnie określonej wartości, w formie zmniejszenia wartości aktywów, albo zwiększenia wartości zobowiązań i rezerw, które doprowadzą do zmniejszenia kapitału własnego lub zwiększenia jego niedoboru w inny sposób niż wycofanie środków przez udziałowców lub właścicieli”. Działalność każdego przedsiębiorstwa jest immanentnie związana z ponoszeniem kosztów. Dzieje się tak dlatego, że nie ma działań bez kosztów. Aby przedsiębiorstwo mogło wyprodukować jakiś wyrób bądź zrealizować usługę i osiągnąć przychody ze sprzedaży, musi najpierw ponieść koszty. Z tego wynika, że koszty mają charakter pierwotny względem przychodów. Ta cecha kosztów zmusza do rozważenia pytania, jaką osiągnie się korzyść z ponoszenia kosztów?

Analiza kosztów

Analiza kosztów obejmuje trzy kluczowe poziomy działalności przedsiębiorstwa:

  1. Podstawowej działalności operacyjnej (podstawowe koszty – pion operacyjny).
  2. Pozostałej działalności operacyjnej (pozostałe koszty – pion operacyjny).
  3. Działalności finansowej (koszty finansowe – pion finansowy).

1. Koszty podstawowej działalności operacyjnej

Na koszty podstawowej działalności operacyjnej składają się koszty zużycia podstawowych czynników produkcji związanych z wytworzeniem produktów, lub wartością sprzedanych towarów (w przedsiębiorstwach handlowych). Koszty te ponoszone są systematycznie w celu realizacji zadań do których przedsiębiorstwo zostało powołane. Na koszty podstawowej działalności operacyjnej w wariancie porównawczym składają się: koszty działalności operacyjnej [minus] koszty wytworzenia produktów na własne potrzeby + / – zmiana stanu produktów. A w wariancie kalkulacyjnym: koszty sprzedanych produktów, towarów i materiałów + koszty sprzedaży + koszty ogólnego zarządu [3].

Głównym celem analizy kosztów w przedsiębiorstwie jest ocena wielkości i struktury poniesionych kosztów rozpatrywanego okresu w związku z realizacją przyjętych zadań, porównanie ich z kosztami okresu poprzedniego, rozpoznanie czynników kształtujących koszty oraz ustalenie możliwości obniżki kosztów w przyszłości, poprzez zaproponowanie przedsięwzięć prowadzących do poprawy efektywności działalności przedsiębiorstwa [2]. Na schemacie nr 3 przedstawiono skutki reagowalności kosztów na możliwą zmianę produkcji.

Schemat 4. Stopień reagowalności kosztów na zmiany wielkości produkcji

Stopień reagowalności kosztów

Źródło: Opracowano na podstawie: M. Sierpińska, T. Jachna, Ocena przedsiębiorstwa według standardów światowych, PWN, Warszawa 2004, s. 244-245.

Z analizy przedstawionego schematu widać, że wraz ze wzrostem produkcji poziom kosztów może reagować proporcjonalnie, progresywnie, degresywnie lub regresywnie. Najczęstszą reakcją poziomu kosztów na zmiany wielkości produkcji jest ich proporcjonalny wzrost. Lecz nie jest to regułą, gdyż przy wyższym udziale kosztów stałych, wzrost poziomu produkcji może skutkować reakcją degresywną. A dodatkowe koszty wynagrodzeń w godzinach nadliczbowych będzie determinował wzrost progresywny. Najbardziej teoretyczne znaczenie ma wzrost regresywny, gdzie poziom kosztów wzrasta przy zmniejszającej się produkcji i spada wraz z jej wzrostem.

2. Pozostałe koszty operacyjne

Zgodnie z art. 3 pkt 32 ustawy o rachunkowości przez pozostałe koszty operacyjne rozumie się koszty związane pośrednio z działalnością operacyjną jednostki. Ich związek z tą działalnością jest nieregularny. W szczególności są to koszty związane z:

  • wartość netto sprzedanych lub likwidowanych środków trwałych, wartości niematerialnych i prawnych, koszty ponoszone ze sprzedażą lub likwidacją,
  • niezawinione niedobory aktywów trwałych lub obrotowych,
  • odpisy aktualizujące wartość należności,
  • rezerwy na przewidywane zobowiązania  i straty,
  • przekazane darowizny,
  • odpisy z tytułu trwałej utraty  wartości zapasów, środków trwałych, środków trwałych w budowie, wartości niematerialnych i prawnych,
  • odpisanie należności przedawnionych, umorzonych, nieściągalnych,
  • zapłacone kary, grzywny, koszty postępowania spornego,
  • koszty zaniechanej lub niepodjętej produkcji,
  • odpisy umorzeniowe wartości firmy [4].

3. Koszty finansowe

Koszty finansowe są to koszty ponoszone przez przedsiębiorstwo w związku z prowadzoną działalnością finansową. Należy do nich zaliczyć przede wszystkim:

  • odsetki i prowizje od kredytów i pożyczek,
  • wartość ewidencyjną zbywanych inwestycji,
  • koszty prowizji przy sprzedaży papierów wartościowych,
  • płacone dyskonto wekslowe,
  • ujemne różnice kursowe,
  • wartość księgową wniesionego aportu (inwestycje, należności),
  • naliczone odsetki od obligacji własnych,
  • odpisy aktualizujące wartość inwestycji,
  • naliczone przez kontrahentów odsetki [4],
  • dopłaty z tytułu udziału w innych jednostkach,
  • utworzenie rezerwy na przewidywane zobowiązania w związku z dokonywanymi operacjami finansowymi [5].

Zakres wstępnej analizy kosztów działalności …»

Pogłębieniem i uzupełnieniem wstępnej analizy przychodów ze sprzedaży jest zespół wskaźników kosztochłonności przychodów …»

Bibliografia

[2] Zob. W. Gabrusewicz, Analiza finansowa przedsiębiorstwa – Teoria i zastosowanie, PWE, Warszawa 2014, s. 218 – 224.
[3] D. Wędzki, Analiza wskaźnikowa sprawozdania finansowego, Oficyna a Wolters Kluwer business, Kraków 2009, s. 174.
[4]  Rachunkowość finansowa z uwzględnieniem MSSF, redaktor naukowy Z. Messner, PWN, Warszawa 2007, s. 419-421.
[5] E. Nowak E., Analiza sprawozdań finansowych, PWE, Warszawa 2014, s. 136.